Neden Geçmişi Özleriz? Nostaljinin Psikolojisi

Merhabalar. Ben İstanbul Kent Üniversitesi İngilizce Psikoloji 3. Sınıf öğrencisi Sudenur Şenel Aydın. Bu yazımda nostaljinin ne olduğuna, nostalji psikolojisine ve beyin ile arasındaki ilişkiye değindim. Neden geçmişi özleriz? Neden zaman zaman geçmişe takılı kalıyoruz? gibi soruları yanıtlayarak nostalji duygusuna psikolojik bir bakış açısı sunmaya çalıştım. Umarım benim yazarken keyif aldığım gibi sizler de okurken keyif alırsınız.

Ayrıca İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılarımız;

• Travma Türleri Nelerdir?
• En Zararsız Antidepresan Hangisidir?

Nostalji Nedir?

Öncelikle, “Nostalji” kelimesi, Yunanca “nostos”, yani “eve dönüş” anlamına gelen kelime ile, “algos” yani “acı” kelimelerinin birleştirilmesi ile oluşturulmuştur. İlk olarak 1688 yılında Johannes Hofer tarafından kullanılmıştır. Bu kelime, aslında ilk zamanlarda yurt özlemi hisseden askerler için kullanılmıştır. Yurt özlemi çeken bu askerler; uyku problemleri, yorgunluk ve halsizlik gibi belirtiler göstererek depresyona benzer bir durum yaşayıp işlerini yapamayacak duruma gelmişlerdir.

Nostalji, geçmişteki bir zamanı, deneyimi veya duyguyu özlemle hatırlamak ve bu anılara duyulan özlemi ifade eden bir durumdur. İnsanlar nostalji yaşadıklarında, genellikle eski zamanlarda mutlu oldukları, huzurlu hissettikleri veya değer verdikleri anları hatırlarlar. Bu, bir şarkı, film, eski bir arkadaş, bir çocukluk anısı veya belirli bir yerle ilgili olabilir. Aynı zamanda kişiler, geçmişte yaşadıkları güzel anıları hatırladıklarında, bir yandan mutlu olabilirken, diğer yandan o dönemin geri gelmeyeceği düşüncesiyle bir üzüntü de yaşayabilirler. Örneğin, çocukluk yıllarına duyulan nostalji, o huzurlu zamanlara olan özlemi yansıtır.

Victor Hugo: “The past is a place of reference, not a place of residence.”

“Geçmiş, öğrenilecek ve hatırlanacak bir yer olarak değerlidir ancak orada yaşamak; sağlıklı değildir.”

Peki Nostalji Bir Hastalık Mıdır?

İlk zamanlarda depresyona benzer semptomlar gösterip işlevselliğini yitirmeye başlayan askerler nedeniyle nostalji, bir zamanlar “hastalık” olarak kabul edilmiştir ve tedavi edilmesi gerektiği düşünülmüştür. Ancak günümüzde insanın geçmişten beslenmesini sağlayan bir mutluluk kaynağı olarak da görülebiliyor.

Nostalji tek başına bir hastalık değildir, doğal bir duygu ve herkesin yaşadığı bir şeydir. Geçmişteki güzel anıları hatırlamak, zihinde tekrar yaşamak, eski zamanları özlemek insanlara genellikle huzur ve mutluluk verir. Ancak, nostalji bazen olumsuz hale gelebilir. Kişiler sürekli olarak geçmişi hatırlayıp o zamanları şu anki yaşamlarından çok daha iyi görüyorlarsa, bu durumda kişi şimdiki hayatından memnun olmamaya başlayabilir. Geçmişi sürekli olarak güzel görmek ve şimdiki zamana odaklanamamak, mutsuzluk veya depresyon gibi sorunlara yol açabilir. Örneğin, Nostalji Sendromu.

Nostalji Sendromu: Nedir ve Ne Gibi Belirtilere Sahiptir?

Nostalji sendromu; kişilerin geçmişe çok derin bir özlem duymaları ve bağlı kalmaları; eski dönemleri hatırlama ve o zamanlara geri dönme isteğine sahip olmaları, şimdiki hayatlarının değerini, anlamını, amacını kaybettiğini düşünmeleri, odaklarını günlük hayatlarına verememeleri, performanslarında düşme görülmesi gibi durumları kapsar.

Bu sendrom, bireyleri depresif duruma düşürebilir. Çünkü bireyler; şu anki hayatlarındansa geçmişi idealize etmeye, geçmiş ile şimdiyi karşılaştırmaya ve arada ‘fark’, ‘uçurum’ görmeye başlayabilirler. Bireylerin günlük hayatlarında performans düşüklüğü gerçekleştikçe ortaya farklı sorunlar da çıkabilir ve bireylerde kaygı, umutsuzluk ve yalnızlık hislerini uyandırabilir. Yani, nostalji sağlıklı bir duygu olabilir ama fazla yaşandığında kişiyi kötü hissettirebilir.

Bu tür durumlar yaşayan bireyler için, geçmiş ve şu an arasında sağlıklı bir denge kurmak amacıyla psikolojik destek almak etkili bir adım olabilir. Profesyonel destek, sosyal destek bireylere yalnız olmadıklarını, şu anda ve gelecekte onları güzel şeylerin beklediğini hissettirmek etkili olabilir.

Nostaljinin Beyin Üzerindeki Etkisi

Nostalji, sadece bir duygu değil, aynı zamanda beynimizi etkileyen güçlü bir süreçtir. Geçmişe dair bir anı ya da melodi, hafıza, ödül sistemi ve duygusal düzenleme ile ilgili beyin bölgelerini harekete geçirir.
Örneğin;

• Dopamin Salınımı: Nostalji sırasında beyinde Dopamin salınımı artar, bu da kişilere mutluluk ve tatmin duygusu verir. Bu durum, bireylerin ruh halini iyileştirebilir.

• Hipokampüs Aktivasyonu: Nostaljik anılar, Hipokampüsün aktive olmasına yol açar. Hipokampüs, bellek oluşumu ve anıların saklanmasında kritik bir rol oynar. Nostalji, bireylerin geçmiş deneyimlerini anlamlandırmalarına ve duygusal bağ kurmalarına yardımcı olur.

Nostalji ve Psikoloji

Peki neden sürekli geçmişe özlem duyarız? Bireylerin geçmişe duyduğu özlemin, geçmişle kurduğu bağın birçok farklı sebebi olabilmektedir. Örneğin:

• Güvende Hissetme İsteği: Bireyler; güvende hissetmek istedikleri anlarda eski anıları, olayları, kişileri, yerleri düşünmeyi; kendilerini tekrar o zamanda hayal etmeyi seçebilirler. O anlar önceden deneyimlendiği, hafızada kodlandığı, duygularla bağdaştırıldığı için; gelecekteki belirsizlik hakkında düşünmek yerine eski zamanları düşünmek, güven arayışı için bir seçenek olabilir. Özellikle belirsizlik, kaygı gibi durumlar mevcutken bireyler eski zamanları idealize etmeyi tercih edebilmektedirler.
  
• Kendinden Bir Parça Arama Amacı: Bireyler; geçmişlerindeki başarılı anılarını ya da kendilerinde olumlu hisler yaratan anıları idealize etmeyi, kendilerinden bir parçaya odaklanmak için de tercih edebilirler. Kendilerinin geçmişteki versiyonları ile bir bağ kurmak; yeni adımlar atabilmek, iç diyaloğu geliştirebilmek, daha iyi bir versiyon inşa edebilmek için motivasyon kaynağı görevi görebilmektedir.
  
• Zorluklarla Mücadele Edebilme Yöntemi: Bireyler günlük hayatlarında zorluklarla, onlarda kaygı uyandıran problemlerle karşılaştıklarında; nostalji bir kaçış mekanizması görevi görebilmektedir. Kaygı, umutsuzluk vb. durumlarda bireyler geçmişlerindeki mutlu, umut dolu anılarını hatırlayarak ihtiyaç duydukları huzur hissine ulaşmaya çalışabilirler.
  
• Değişim Kaygısı: Günden güne gerçekleşen gerek teknoloji gerek diğer alanlardaki gelişmelerle, şu anki hayatın geçmişten farklılaşma durumu; bireylerin yeni normale alışmalarını etkileyebilir. Geçmişe daha çok adaptasyon sağlayabildiklerini düşünen bireyler, geçmişteki anılarına daha bağlı kalabilmektedirler.
  
• Yalnızlık Hissi: Zaman geçtikçe bazı bağların kopması, yalnızlaşmaya dair düşünceler; kaybettiklerini düşündükleri hisleri tekrar yaşama istekleri nedeniyle; bireyler geçmişteki bağlarını, anılarını ve ilişkilerini düşünmeyi seçebilirler.

Nostaljik Şeyler Neden İlgimizi Çeker?

Eski anılar, eskiden dinlediğimiz ama çoktan unuttuğumuz bir şarkı ya da geçmişten kalma bir eşya… Tüm bunlar neden bu kadar ilgimizi çeker? Örneğin, antikacılarda düzenlenen mezatları düşünelim. İnsanların nostaljik bir obje için milyonlarca lira harcaması, geçmişe olan bu yoğun ilgiyi anlamak için çarpıcı bir örnek. Peki, nostaljik şeylerin bizi bu kadar cezbetmesinin altında ne yatıyor? Gelin, birlikte keşfedelim;

• Beynin Nostaljiye Olan Doğal Eğilimi: Nostalji, insan beyninin doğal yapısından da kaynaklanır. Geçmişteki olumlu deneyimler, beynin ödül sistemi ile ilgili bölgelerini uyarır ve bu da tatmin, keyif verir. Bu nedenle nostaljik şeylere karşı ilgi hissedilir.

• Duyusal kodlanmalar: Nostaljik unsurlar; duyular aracılığıyla bireylerin anılarını tetikleyebilir. Örneğin eski bir şarkı duyulduğunda (duyu), beyin belirli anıları “yeniden yaşatabilir” (anıların tetiklenmesi ve beynin ilgili alanlarının aktive olması durumu). Etraftan alınan bu uyarıcılar, bireylerde geçmişe dair olumlu hisler uyandırıp nostaljik şeylere olan ilgiyi artırır.
  
  (Herbert, M. (2011): The Role of Sensory Stimuli in Evoking Nostalgic Feelings. – Duyusal Uyarıcıların Nostaljik Duyguları Tetiklemedeki Rolü)
  
• Zaman Algısı: Gözden kaçırılmış değişimler, zamanın nasıl geçtiğini anlayamamak gibi durumlar bireylerde şaşkınlık, merak uyandırıp geçmişe yönlendirebilir.
  
• Kültürel Bağlar: Toplumda yeni normallerin oluşması ile birlikte bireylerin eskiye duydukları özlem, nostaljik şeyleri daha ilgi çekici bulmaya yönelik bir filtre oluşturabilir.

Nostaljiyi Hangi Durumlarda Daha Yoğun Hissederiz?

Bayram sabahlarında, kahvaltı sofralarında, eskiden oturduğumuz sokakta ya da okul yıllarımızı hatırlarken hepimiz nostaljiyi derinden hissederiz. Ancak, bazı dönemlerde geçmişe olan özlemimiz daha da artabilir. İşte nostaljiyi daha yoğun hissetmemize neden olabilecek bazı etkenler:

• Uyarıcıların Geçmişle Alakalı Olması: Vücutta skoru tutulmuş, kaydedilmiş anıları hatırlatacak uyarıcılar alındıkça; bireyler geçmişteki anılarını düşünme eğilimi gösterebilirler.
  
  (Bayne, T. (2007): The Nostalgiac Experience: Exploring the Role of Memory and Emotion in Nostalgia. – Nostaljik Deneyim: Nostaljide Hafıza ve Duyguların Rolünü Keşfetmek)
  
• Stres Duygu Durumu: Araştırmalar, nostaljinin özellikle stresli ve kaygılı durumlarda, bireylerin geçmişteki mutlu anılarını hatırlayarak rahatlamalarına ve güven hissetmelerine yardımcı olduğunu göstermektedir.
  
  (Sedikides, C., Wildschut, T., & Baden, D. (2004): “Nostalgia and the Sense of Self: Exploring the Role of Memory and Emotion in the Experience of Nostalgia – Nostalji ve Benlik Duygusu: Nostalji Deneyiminde Hafıza ve Duyguların Rolünü Keşfetmek)
  
• Yalnızlık, Melankolik Duygu Durumu: Olumsuz duygular, bireylerin daha iyi olduğunu düşündükleri anılara gitmelerine neden olabilir. Daha pozitif hislerin hissedildiği durumlarda ise anda kalmak daha yaygındır. Ancak geçmiş anılırken, çoğu zaman anıların normalde olduğundan daha farklı yönde hatırlanması durumu da söz konusu olabilir. Çalışmalar, uzun süreli bellekteki (LTM) bilgilerin geri çağrılmasının, anıların geçici olarak yeniden şekillenmesine neden olduğunu öne sürmektedir. Geri çağırılan bilgiler, çalışma belleğinde güncellenip güçlendirildikten sonra yeniden belleğe konsolide edilir ve geri kaydedilir.
  
  (Hupbach, A., et al. (2007) – Reconsolidation of episodic memories: A subtle reminder can alter the past – Episodik Anıların Yeniden Konsolidasyonu: İnce Bir Hatırlatıcı Geçmişi Değiştirebilir)
  (Nader, K., Schafe, G. E., & LeDoux, J. E. (2000) – Memory reconsolidation – Belleğin Yeniden Konsolide Edilmesi)

Nostaljinin Avantajları & Dezavantajları Nelerdir?

Nostalji, insanlara geçmişteki güçlü yanlarını hatırlatabilir. Bireyler için güç kaynağı ve motivasyon kaynağı olabilir. Geçmişle (dengeli) bağın devam ettirilmesi, sürekli değişen dünyada bireylerin kendilerini güvende hissetmelerine ve hayatlarına anlam katabilmelerine yardımcı olabilir ve benlik bağlarını güçlendirebilir. Bu da psikolojik yönde insanların iyi hissetmesine katkı sağlar.

Ancak nostaljinin olumlu yanları olduğu gibi, olumsuz yanları da vardır. Geçmişe fazla odaklanmak, insanları gerçeklikten ve yaşanan andan uzaklaştırabilir. Bu durum, hayal kırıklığına veya umutsuzluğa da yol açabilmektedir. Nostalji, aşırı yaşandığında bireylerin şimdiki zamana olan ilgilerini azaltabilir. Bu yüzden, nostalji dengeli bir şekilde yaşandığında faydalı bir duygu olabilir. Aşırıya kaçıldığında ise olumsuz sonuçlara yol açabilir.

Eskiye Özlem Mi Duyuyoruz Yoksa Bugünden mi Kaçıyoruz?

Nostaljinin sonuçları ve kullanım amaçları; bireylerin nostaljiye olan bakış açılarına ve ne gibi konularda yardımcı olarak bulduklarına göre değişiklik gösterebilir.

Geçmişle mutlu, dengeli ve anlamlı bir bağ kurmanın yolu olarak, bireyler kendi güçlü alanlarına, benlik duygularına katkıda bulunma ve eskileri yad etme amacı güderek nostaljiyi tercih edebilir. Yapılan araştırmalarla dengeli nostaljinin; bireylerde aidiyet hissini artırdığı, yalnızlık duygusunu azalttığı görülmüştür.

(Sedikides, 2008: Nostalgia: Past, Present, and Future – Nostalji: Geçmiş, Bugün ve Gelecek)

Bazı durumlarda ise, nostaljinin geçmişe duyulan özlem ve dengeli bağ amacıyla tercih edilmediği de görülebilir. Bazı bireyler, günlük yaşamındaki sorunlardan saklanmak amacıyla da nostaljiyi tercih edebilmektedirler. Bu durum, geçmişin gelecekten ve şu andan daha değerli olduğuna dair bir düşünce oluşturup bireylerin bakış açılarını etkileyebilir ve gelecek hedeflerinden uzaklaşmalarına yol açabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Referanslar

• Nostalji ve Psikolojik Sağlık, Engin Geçtan
• Psikolojik İyi Oluş: Mutluluk, Kişilik ve Psikoterapi, Cengiz Kızıltan
• https://evrimagaci.org
• Nostalji ile ilişkili beyin aktivitesi kalıpları: sosyal-bilişsel sinirbilim perspektifi | Sosyal, Bilişsel ve Duyuşsal Sinirbilim | Oxford Akademik

Sudenur Şenel Aydın